សេចក្តីសង្ខេប៖ ជម្លោះនៅឈូងសមុទ្រអារ៉ាប់បានវិវត្តន៍ពីស៊េរីនៃសង្គ្រាមអន្តរការីក្នុងតំបន់ ទៅជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាប្រព័ន្ធ ដែលកំពុងរៀបចំរូបរាងសណ្តាប់ធ្នាប់សកលឡើងវិញ។ការវិភាគគោលនយោបាយនេះអះអាងថា "សង្គ្រាមឈូងសមុទ្របច្ចុប្បន្ន" លែងគ្រាន់តែជាវិបត្តិក្នុងតំបន់ដែលកើតឡើងម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាកត្តាជំរុញរចនាសម្ព័ន្ធនៃការផ្លាស់ប្តូរសកលធំៗចំនួនបី៖ ការផ្លាស់ប្តូរពីសណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកបែបឯកភាគី (unipolar) ទៅកាន់ពហុភាគីនិយម (multipolar) ការបែកបាក់នៃប្រព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចសកល និងការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធអចិន្ត្រៃយ៍នៃក្របខ័ណ្ឌសន្តិសុខថាមពល និងពាណិជ្ជកម្ម។ សម្រាប់អ្នកធ្វើគោលនយោបាយ ការយល់ដឹងពីការផ្លាស់ប្តូរនេះគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់ ដោយសារឧបករណ៍ការទូតប្រពៃណីនិងការគ្រប់គ្រងសេដ្ឋកិច្ចរបស់រដ្ឋកំពុងមានប្រសិទ្ធភាពតិចជាងមុន នៅក្នុងបរិយាកាសដែលកំណត់ដោយសង្គ្រាមចម្រុះ (hybrid warfare)ការធ្វើពិពិធកម្មលើសមុទ្រនិងការបែកបាក់ភូមិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច (geoeconomic fragmentation)។

១. បរិបទយុទ្ធសាស្ត្រ៖ ពីជម្លោះក្នុងតំបន់ទៅជាការប្រជែងគ្នាជាប្រព័ន្ធ

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ ២០២៣ ភូមិសាស្ត្រនយោបាយនៃឈូងសមុទ្របានឆ្លងកាត់ការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងស៊ីជម្រៅ។ អ្វីដែលធ្លាប់ត្រូវបានគេពិពណ៌នាថាជាសង្គ្រាមត្រជាក់រវាងមហាអំណាចក្នុងតំបន់ ឥឡូវនេះបានវិវត្តន៍ទៅជាការប្រឈមមុខដាក់គ្នាជាប្រព័ន្ធដ៏ទូលំទូលាយមួយ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងមហាអំណាចសកល។ ជម្លោះបានពង្រីកហួសពីការប្រឈមមុខដាក់គ្នាខាងយោធានៅលើគោក ទៅគ្រប់គ្រងច្រករបៀងសមុទ្រយុទ្ធសាស្ត្រ ជាពិសេសសមុទ្រក្រហម និងច្រកសមុទ្រហ៊័រមូស (Strait of Hormuz)។ ផ្លូវទឹកទាំងនេះជាចំណុចស្នូលសម្រាប់ការដឹកជញ្ជូនថាមពល និងទំនិញកុងតឺន័រជាច្រើនរបស់ពិភពលោកបានក្លាយជាសមរភូមិមុខដ៏សំខាន់នៃសង្គ្រាមទម្រង់ថ្មី។

ក្របខ័ណ្ឌក្រោយសង្គ្រាមត្រជាក់បែបប្រពៃណី ដែលសហរដ្ឋអាមេរិកដើរតួជាអ្នកធានាតែមួយគត់នៃសន្តិសុខក្នុងតំបន់កំពុងរលាយបាត់បន្តិចម្តងៗ។ការណ៍នេះបានបង្កើតឱ្យមានភាពខ្វះចន្លោះអំណាច (power vacuum) ដែលកំពុងត្រូវបានបំពេញដោយតួអង្គជាច្រើនដែលធ្វើឱ្យការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់សណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកពហុភាគីនិយមកាន់តែពន្លឿនជាងមុន។ ជម្លោះនេះលែងគ្រាន់តែជាការតស៊ូដើម្បីការគ្រប់គ្រងក្នុងតំបន់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាសមរភូមិមួយដែលគោលការណ៍នៃប្រព័ន្ធអន្តរជាតិនាពេលអនាគត—ដូចជា សេរីភាពនៃការធ្វើនាវាចរណ៍ ភាពមិនអាចរំលោភបាននៃខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់សកល និងតួនាទីនៃភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកខាងសេដ្ឋកិច្ច—កំពុងត្រូវបានប្រកួតប្រជែងគ្នាយ៉ាងខ្លាំង។

២. ផលប៉ះពាល់ផ្នែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយ៖ ការធ្វើពិពិធកម្មនៃភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក

ការវិវត្តន៍ផ្នែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយដ៏សំខាន់បំផុតនោះគឺ ការធ្វើពិពិធកម្មនៃភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកខាងសេដ្ឋកិច្ច (militarization of economic interdependence)។ ចំណុចត្រួតពិនិត្យចង្អៀត (chokepoints) ដូចជា ច្រកសមុទ្រហ៊័រមូស និងច្រកបាប់អេល-ម៉ង់ដេប (Bab el-Mandeb) លែងគ្រាន់តែជាកង្វល់ផ្នែកដឹកជញ្ជូនប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាប្រតិបត្តិការយោធាយ៉ាងសកម្ម។ ការប្រើប្រាស់យន្តហោះគ្មានមនុស្សបើក (drones) ការវាយប្រហារតាមប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិត (cyberattacks) និងកម្លាំងអន្តរការី ដើម្បីកំណត់គោលដៅលើការដឹកជញ្ជូនពាណិជ្ជកម្ម និងហេដ្ឋារចនាសម្ព័ន្ធថាមពល បានបង្កើតនូវស្រទាប់ថ្មីនៃអស្ថិរភាពដែលបន្តកើតមាន។ការណ៍នេះបង្ហាញពីការចាកចេញពីសង្គ្រាមរវាងរដ្ឋបែបប្រពៃណី ទៅកាន់គំរូសង្គ្រាមចម្រុះ (hybrid model) ដែលវិមជ្ឈការ សន្សំសំចៃសម្រាប់អ្នកឈ្លានពាននិងពិបាកក្នុងការទប់ស្កាត់។

ការវិវត្តន៍នេះមានផលប៉ះពាល់យ៉ាងជ្រាលជ្រៅដល់ភូមិសាស្ត្រនយោបាយសកល៖

• ប្រសិទ្ធភាពថយចុះនៃសម្ព័ន្ធភាពប្រពៃណី៖ សម្ព័ន្ធភាពសន្តិសុខដែលមានស្រាប់ ដែលត្រូវបានរចនាឡើងសម្រាប់ជម្លោះរវាងរដ្ឋបែបប្រពៃណី កំពុងតស៊ូដើម្បីឆ្លើយតបប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាពចំពោះការគំរាមកំហែងបែបចម្រុះ។ នេះបានជំរុញឱ្យរដ្ឋក្នុងតំបន់បន្ត ស្វ័យភាពជាយុទ្ធសាស្ត្រ (strategic autonomy) ដោយធ្វើពិពិធកម្មភាពជាដៃគូខាងសន្តិសុខនិងសេដ្ឋកិច្ចរបស់ពួកគេ ឱ្យហួសពីសម្ព័ន្ធមិត្តលោកខាងលិចបែបប្រពៃណី។
• ការពង្រីកភូមិសាស្ត្រនៃជម្លោះ៖ ជម្លោះនេះបានបង្ហាញថាអាចរាលដាលបានយ៉ាងខ្លាំង។ ការរំខានដែលផ្តើមចេញពីឈូងសមុទ្រ បានបង្កឱ្យមានអស្ថិរភាពដោយផ្ទាល់នៅក្នុងសមុទ្រមេឌីទែរ៉ាណេខាងកើត អាងសមុទ្រក្រហម ហើយថែមទាំងមានឥទ្ធិពលលើការប្រកួតប្រជែងមហាអំណាចនៅសមុទ្រចិនខាងត្បូង ដែលបង្កើតផលប៉ះពាល់ជារលកយក្សដល់ពិភពលោក (global ripple effect)។
• ការប្រណាំងសព្វាវុធថ្មី៖ ការរីកសាយភាយនៃយន្តហោះគ្មានមនុស្សបើកទំនើប មីស៊ីលល្បឿនលឿនបំផុត (hypersonic missiles) និងសមត្ថភាពតាមប្រព័ន្ធអ៊ីនធឺណិតដ៏ទំនើប ក្នុងចំណោមតួអង្គទាំងរដ្ឋនិងមិនមែនរដ្ឋនៅក្នុងតំបន់ បានធ្វើឱ្យកម្រិតនៃការចាប់ផ្តើមជម្លោះ (threshold for conflict) ថយចុះ និងបង្កើនហានិភ័យនៃការវាយតម្លៃខុ(miscalculation)។

៣. ផលប៉ះពាល់ភូមិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ច៖ ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធប្រព័ន្ធសកល

អស្ថិរភាពនៅឈូងសមុទ្រមិនមែនគ្រាន់តែជាបញ្ហាប្រឈមផ្នែកភូមិសាស្ត្រនយោបាយប៉ុណ្ណោះទេ តែកំពុងរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធសេដ្ឋកិច្ចសកលឡើងវិញយ៉ាងខ្លាំង។ ជម្លោះនេះបានលាតត្រដាងពីភាពផុយស្រួយនៃសាកលភាវូបនីយកម្មខ្លាំង (hyper-globalization)ដោយបង្ខំឱ្យមានការផ្លាស់ប្តូរយ៉ាងឈឺចាប់ ប៉ុន្តែចាំបាច់ដើម្បីឆ្ពោះទៅរកភាពធន់ (resilience)។ ផលប៉ះពាល់ភូមិសាស្ត្រសេដ្ឋកិច្ចសំខាន់ៗដូចជា៖

• ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធទីផ្សារថាមពល៖ យុគសម័យនៃសន្តិសុខថាមពលដោយផ្អែកលើការផ្គត់ផ្គង់ដែលមានស្ថិរភាព និងតម្លៃទាបពីតំបន់តែមួយបានបញ្ចប់។ ជម្លោះនេះបានពន្លឿន៖
• ភាពចម្រុះ (Diversification)៖ បណ្តាប្រទេសនាំចូលធំៗកំពុងវិនិយោគយ៉ាងឆាប់រហ័សលើថាមពលកកើតឡើងវិញ ថាមពលនុយក្លេអ៊ែរ និងការធានាខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់ជំនួសពីតំបន់កាសព្យែន អាហ្វ្រិក និងអាមេរិក។
• ការស្តុកទុកជាយុទ្ធសាស្ត្រ (Strategic Stockpiling)៖ រដ្ឋាភិបាលនានាកំពុងបង្កើនបរិមាណស្តុកប្រេងបម្រុងជាយុទ្ធសាស្ត្រ (strategic petroleum reserves) ដល់កម្រិតដែលមិនធ្លាប់មាន ដែលជាគោលនយោបាយធានារ៉ាប់រងដែលមានតម្លៃថ្លៃ ប៉ុន្តែចាំបាច់ ដើម្បីទប់ទល់នឹងការរំខាននាពេលអនាគត។
• ការបំបែកតម្លៃ (Price Decoupling)៖ តម្លៃថាមពលកំពុងឆ្លុះបញ្ចាំងពីបុព្វលាភហានិភ័យភូមិសាស្ត្រនយោបាយ (geopolitical risk premiums) កាន់តែខ្លាំងឡើង ដែលនាំឱ្យមានភាពប្រែប្រួលជាបន្តបន្ទាប់ និងរួមចំណែកដល់សម្ពាធអតិផរណារយៈពេលវែង។
• ការរៀបចំរចនាសម្ព័ន្ធខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់៖ ការគំរាមកំហែងជាបន្តបន្ទាប់ដល់ការដឹកជញ្ជូនតាម

សមុទ្រក្រហម បានបង្ខំឱ្យមានការគិតឡើងវិញយ៉ាងខ្លាំងចំពោះភស្តុភារកម្មសកល។ គំរូនៃការផ្គត់ផ្គង់ "ទាន់ពេលវេលា (just-in-time)" កំពុងត្រូវបានជំនួសដោយ "ក្នុងករណីចាំបាច់ (just-in-case)"។ នេះបង្ហាញឱ្យឃើញតាមរយៈ៖

• ការផ្លាស់ប្តូរមកនៅជិត (Near-shoring) និងការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់សម្ព័ន្ធមិត្ត (Friend-shoring)៖ ការផ្លាស់ប្តូរផលិតកម្ម និងភស្តុភារកម្មទៅកាន់តំបន់ដែលមានស្ថិរភាពនយោបាយ និងប្រទេសសម្ព័ន្ធមិត្ត។
• ការបង្កើនស្តុកទំនិញ (Inventory Buildup)៖ ក្រុមហ៊ុននានាកំពុងកាន់កាប់ស្តុកទំនិញធំជាងមុន ដែលបង្កើនថ្លៃដើមសម្រាប់អ្នកប្រើប្រាស់ និងរួមចំណែកដល់សម្ពាធអតិផរណាដែលបន្តកើតមាន។
• ការបែកបាក់ផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុ (Financial Fragmentation)៖ ការប្រើប្រាស់ទណ្ឌកម្មផ្នែកហិរញ្ញវត្ថុជាឧបករណ៍ចម្បងនៃគោលនយោបាយការបរទេស បានពន្លឿនការផ្លាស់ប្តូរឱ្យឆ្ងាយពីប្រព័ន្ធ

ដែលផ្តោតលើប្រាក់ដុល្លារ។ ជម្លោះនេះបានជំរុញឱ្យមាន៖

• ពិពិធកម្មឬភាពចម្រុះនៃរូបិយប័ណ្ណ (Currency Diversification)៖ ប្រទេសនានាកំពុងបង្កើនការទូទាត់ពាណិជ្ជកម្មជារូបិយប័ណ្ណដែលមិនមែនជាប្រាក់ដុល្លារ ឧ. យ័ន រូពី។
• ការពិសោធន៍រូបិយប័ណ្ណឌីជីថល (Digital Currency Experiments)៖ រូបិយប័ណ្ណឌីជីថលរបស់ធនាគារកណ្តាល (CBDCs) កំពុងត្រូវបានក្លាយជាមធ្យោបាយដើម្បីជំនួសប្រព័ន្ធទូទាត់បែបប្រពៃណី ដូចជា SWIFT ដែលកំពុងត្រូវបានប្រើប្រាស់ជាអាវុធកាន់តែខ្លាំងឡើង (increasingly weaponized)។

៤. អនុសាសន៍គោលនយោបាយ

សម្រាប់អ្នកបង្កើតគោលនយោបាយនៅកម្ពុជានិងតំបន់ឥណ្ឌូ-ប៉ាស៊ីហ្វិកទាំងមូល ដែលពឹងផ្អែកខ្លាំងលើស្ថិរភាពពាណិជ្ជកម្ម និងថាមពលសកលកត្តាខាងក្រោមនេះជាអនុសាសន៍ំមួយចំនួន៖

១-អនុម័តក្របខ័ណ្ឌហានិភ័យជាប្រព័ន្ធ (Systemic Risk Framework)៖

 ត្រូវពង្រីកទស្សនៈឱ្យហួសពីការចាត់ទុកជម្លោះឈូងសមុទ្រជាព្រឹត្តិការណ៍ដាច់ស្រយាល។ ត្រូវទទួលស្គាល់ថា ជាកត្តាជំរុញជាប្រព័ន្ធនៃអតិផរណាសកល ភាពប្រែប្រួលនៃខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់ និងហានិភ័យភូមិសាស្ត្រនយោបាយ។ បង្កើតក្រុមការងារជាតិ ដើម្បីតាមដានសូចនាករសំខាន់ៗដូចជា សន្ទស្សន៍

ហានិភ័យភូមិសាស្ត្រនយោបាយ (GPR) ថ្លៃដឹកជញ្ជូន (SC) និងភាពប្រែប្រួលតម្លៃប្រេង (OP) ដូចដែលបានស្នើនៅក្នុងការសិក្សាដើម។

២-ធ្វើពិពិធកម្មភាពជាដៃគូសេដ្ឋកិច្ច (Diversify Economic Partnerships)៖ 

កាត់បន្ថយការពឹងផ្អែកខ្លាំងពេកលើផ្លូវពាណិជ្ជកម្ម ឬអ្នកផ្គត់ផ្គង់ថាមពលតែមួយ។ ត្រូវបន្តយ៉ាងសកម្មនូវភាពចម្រុះនៃប្រភពនាំចូល និងទីផ្សារនាំចេញ ដើម្បីកសាងភាពធន់ប្រឆាំងនឹងការបិទផ្លូវ (blockades) ឬការរំខានដែលអាចកើតមាននៅត្រង់ចំណុចត្រួតពិនិត្យចង្អៀតសំខាន់ៗ។

២.១.ពង្រឹងភាពធន់នៃខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់ (Enhance Supply Chain Resilience)៖

 គាំទ្រដល់កិច្ចខិតខំប្រឹងប្រែងរបស់វិស័យឯកជនក្នុងការធ្វើពិពិធកម្មខ្សែច្រវាក់ផ្គត់ផ្គង់។ នេះអាចរួមបញ្ចូលទាំងការលើកទឹកចិត្តសម្រាប់ការកាន់កាប់ស្តុកទំនិញជាយុទ្ធសាស្ត្រ ការអភិវឌ្ឍមជ្ឈមណ្ឌល

ភស្តុភារកម្មក្នុងតំបន់ និងការលើកកម្ពស់កិច្ចព្រមព្រៀងពាណិជ្ជកម្មដែលផ្តល់អាទិភាពដល់ស្ថិរភាព និងការអាចព្យាករណ៍បាន។

២.២.ចូលរួមក្នុងការការពារផលប្រយោជន៍តាមរយៈការទូតដែលអាចបត់បែនបាន (Engage in Diplomatic Hedging)៖

 នៅក្នុងពិភពពហុភាគីនិយម ការរក្សាគោលនយោបាយការបរទេសដែលអាចបត់បែនបាន និងមិនប្រកាន់បក្សពួក (non-aligned)គឺជាទ្រព្យសម្បត្តិយុទ្ធសាស្ត្រមួយ។ បន្តភ្ជាប់ទំនាក់ទំនងជាមួយមហាអំណាចទាំងអស់ និងប្លុកក្នុងតំបន់ ដើម្បីធានាថាផលប្រយោជន៍ជាតិត្រូវបានការពារនៅក្នុងបរិយាកាសសកលដែលកំពុងបែកបាក់។

៥. សេចក្តីសន្និដ្ឋាន

សង្គ្រាមឈូងសមុទ្របច្ចុប្បន្នគឺជាព្រឹត្តិការណ៍កំណត់អត្តសញ្ញាណមួយនៃសតវត្សរ៍ទី ២១ ដែលបម្រើទាំងជាសញ្ញាណនិងជាបុព្វហេតុនៃការផ្លាស់ប្តូរទៅកាន់សណ្តាប់ធ្នាប់ពិភពលោកថ្មី។ វាគឺជាជម្លោះរចនាសម្ព័ន្ធ (structural conflict) ដែលកំពុងផ្លាស់ប្តូរជាអចិន្ត្រៃយ៍នូវរបៀបដែលប្រជាជាតិនានាប្រកួតប្រជែង ធ្វើពាណិជ្ជកម្ម និងការពារផលប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។ សម្រាប់ប្រជាជាតិដែលពឹងផ្អែកលើស្ថិរភាពនៃសម្បត្តិសាធារណៈសកល (global commons) ការយល់ដឹងពីការផ្លាស់ប្តូរនេះលែងគ្រាន់តែជាបញ្ហាចំណាប់អារម្មណ៍ខាងសិក្សាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែវាបានក្លាយជាកាតព្វកិច្ចស្នូល (core imperative) នៃសន្តិសុខជាតិ និងគោលនយោបាយសេដ្ឋកិច្ច។ យុគសម័យនៃសាកលភាវូបនីយកម្មដែលអាចព្យាករណ៍បានងាយស្រួលត្រូវបានបញ្ចប់។ អនាគតនឹងត្រូវបានកំណត់ដោយការបែកបាក់ដែលត្រូវបានគ្រប់គ្រង (managed fragmentation)និងភាពធន់ជាយុទ្ធសាស្ត្រ (strategic resilience)។

ដោយ៖ សោ​​ សុន្ទរ៍ធារីMSc/PhD សាស្រ្តាចារ្យសេដ្ឋកិច្ចនយោបាយនៃសាកលវិទ្យាល័យភូមិន្ទនីតិសាស្ត្រ និងវិទ្យាសាស្រ្តសេដ្ឋកិច្ច (RULE)

ឯកសារយោង

Blackwill, R. D., & Harris, J. M. (2016). War by other means: Geoeconomics and statecraft. Harvard University Press.

Bronk, C. (2021). Drone and cyber-enabled warfare in the Gulf. RUSI Journal, *166*(1), 22–33. 

Byman, D. (2022). The Iran problem. The Washington Quarterly, *45*(2), 115–133. 

Center for Strategic and International Studies. (2025). Maritime security and Red Sea disruptions. CSIS.

Energy Information Administration. (2021). The Strait of Hormuz. U.S. Department of Energy.

Gause, F. G. (2019). The new Gulf Cold War. Foreign Affairs, *98*(4), 44–54.

Goldthau, A., & Westphal, K. (2019). The geopolitics of energy. Routledge.

International Energy Agency. (2024). World energy outlook 2024. IEA.

International Monetary Fund. (2024). Regional economic outlook: Middle East and Central Asia. IMF.

Partow, N. (2020). Maritime security in the Gulf. Stability Journal, *9*(1), 1–15.

Spagnolo, S. (2021). The petrodollar system. Journal of International Affairs, *74*(1), 101–118.

Ulrichsen, K. C. (2020). The United States and the Gulf. Oxford University Press.

United Nations Conference on Trade and Development. (2024). Global trade update: Red Sea crisis impact. UNCTAD.

World Bank. (2025). Global economic prospects. World Bank Group.

Yergin, D. (2020). The new map: Energy, climate, and the clash of nations. Penguin Press